تبلیغات
تاریخچه جهان - شاپور اول فرزند اردشیر دومین شاه ساسانی
تاریخچه جهان
آیا از تاریخ درس میگیرید؟
گروه طراحی قالب من گروه طراحی قالب من گروه طراحی قالب من گروه طراحی قالب من گروه طراحی قالب من
درباره وبلاگ


تاریخچه،زندگینامه،تاریخچه ایران،تاریخچه جهان،بنای تاریخی،تاریخ،مطالب و عکسهای تاریخی،تاریخ و باستان شناسی

مدیر وبلاگ : pourrashidi
نویسندگان
. (اِخ ) ابن نام دومین   ٔ  .  به  است . داستان تولد او از  اردوان آخرین   ٔ  در شاهنامه و کتب  آمده است . حمداﷲ مستوفی این داستان را چنین  کرده است : ( (اردوان ) را کرد. دختر بفریب برادر، اردشیر را زهرخواست داد. اردشیر فهم کرد، او را بوزیر داد تا بکشد. گفت حامله ام . چون اردشیر را پسر نبود وزیر او را زینهار داد و خود را خصی کرد. بعد از چند ماه  از او متولد شد. وزیر او را بپرورد و در ده سالگی در حالت گوی باختن بر اردشیر ظاهر گشت وزیر احوال عرضه داشت . وزیر را نوازش کرد. ( گزیده ص ۱۰۴). همچنین به شاهنامه ٔ فردوسی و ابن اثیر ج ۱ ص ۱۳۴ و حبیب السیر ج ۱ ص ۲۲۴ ببعد و سایر تواریخ معتبر رجوع شود. با توجه به این که مدت سلطنت اردشیر بعد از واقعه ٔ قتل اردوان چهارده سال بوده مشکل میتوان این حکایت را تصدیق کرد، چه از داستان چنین برمی آید که شاپوردر این وقت که بر تخت نشست سیزده ساله بوده است . ( ژنرال سرپرسی سایکس ٔ فخر داعی گیلانی ج ۱ ص ۵۴۴). پدرش اردشیر در زمان حیات خویش وی را در سلطنت با خود شریک کرد. ( از آغاز تا  ص ۲۹۳). در سکه های  دو سجع مختلف دیده میشود یکی « پوهری یزدانی » و دیگر «مزدیسن به  پوهر ملکان ملکا (شاهانشاه )  مینوچیتری من (هج ) یزدان ». چنان مینماید که سجع اول متعلق به دوره ای است که اردشیر زنده بود و هنوز شاپور به سلطنت نرسیده بود و حکمرانی یکی ازنواحی مهم  را داشت و بعنوان حکمران آن ناحیه سکه به اسم او زده اند. ( ایران سعید نفیسی ص ۳۴۲). اردشیر اول در سال ۲۴۱ م . بدرود  گفت . حجاری نقش رجب حاکی از جلوس پسر او شاپور اول است . تاجگذاری رسمی شاپور در سال ۲۴۲ م . صورت گرفت . بنابر  ابن الندیم نخستین خطبه ٔ  در روز جلوس شاپور، یعنی یکشنبه ٔ اول نیسان که  در برج حمل قرار داشت ، ایراد شد. اگر بتوان این  را قبول کرد تاریخ هر دو واقعه مطابق بیستم مارس سال ۲۴۲ م . میشود. اما  در  کفلایه گوید در سلطنت اردشیر اول سفری به  کرده و  را بدین خویش  است و چون خبر اردشیر و جلوس شاپور را شنیده به ایران باز گشته ، در خوزستان بحضور شاپور بار یافته است . (ایران در زمان  پرفسور آرتور کریستن سن  ٔ رشید یاسمی چ ۲ صص ۲۰۳ –۲۰۶). شاپور از پدر خود مملکتی را به ارث برد که در آن تشکیلات پارتی محفوظ مانده و مجدداً بر اصل تمرکز قوا تنظیم شده بود، بدون آنکه دستگاه ملوک الطوایفی از بین رفته باشد. شاهنشاهی با ایجاد قشونی با انضباط و تشکیلات اداری که طبق مبانی و اصول جدید کار می کرد، ثابت و مستقر گردید.

 این پادشاه از آغاز کار توجه خود را به مسائل خارجی معطوف داشت … از قرن اول  ، تشکیل شاهنشاهی  کوشان در سرحدهای شرقی ایران برای کشور اخیر خطری  و مزاحمتی اقتصادی فراهم کرده بود. شاپور از یک سو بین رومیان و کوشانیان گرفتار بود. و از سوی دیگر دایماً برای حل مسأله ٔ ارمنستان میکوشید، و از جانب دیگر همواره تحت تهدید بدویانی بود که بر معابر قفقاز فشار وارد می آوردند. شاهنشاهی جدید ساسانی میبایست مافوق قوای خود خطر محاربه ٔ ناگهانی را در همه ٔ سرحدها احساس کند. شاهنشاهی کوشان از دو لحاظ توجه شاپور را به خود جلب میکرد:نخست آنکه کشور مزبور به واسطه ٔ تجارت بین المللی ثروتمند شده بود، دیگر آنکه مخالف  شاپور بود. شاپور از آغاز، مساعی خود را بدان سوی معطوف داشت . وی در ای طولانی که در دیوارهای آتشگاه نقش رستم حک شده ، نخستین پیشرفتهای خود را نقل میکند: سپاه فاتح او پیشاور، پایتخت زمستانی  کوشان را متصرف شد،دره ٔ سند را اشغال کرد و به سوی شمال راند، از هندوکش عبور کرد، ایالت بلخ را  نمود، از جیحون گذشت و به سمرقند و تاشکند درآمد.  ٔ کوشان که کنیشکای   کبیر آنرا تأسیس کرده بود، منقرض شد. از این پس  ای دیگر جایگزین آن میگردد که سلطنت ایران را میشناسد و بر مملکتی   میکند. (ایران از آغاز تا  گیرشمن ترجمه ٔ دکتر معین ص ۲۹۳). خبر فوت اردشیر چون به ارمنستان و هاترا رسید بنای شورش را گذاشتند. نائره ٔ شورش ارمنستان بزودی فرونشانده شد و قلعه ٔ هاترا (الحضر) بدستیاری دختر پادشاه یاغی فتح گردید (۲۴۰ م .) و شاپور که وعده ٔ تزویج او را داده بود بعهد خود وفا نکرد و دختر را بدست دژخیم سپرد. ( ، سرپرسی سایکس ج ۱ ص ۵۴۴). در کتب تاریخ درباره ٔ فتح قلعه ٔ هاترا(الحضر) داستانی روایت شده که شاپور آن را چهار سال و برخی گویند دو سال در محاصره گرفت و نتوانست گشود. سرانجام نضیره دختر زیبای ضیزن ، ملک عرب ، بر شاپورشیفته شد و در ازای  شاپور به تزویج وی او را راهنمائی کرد که کبوتر طوقدار ماده ای بگیرد و بر پایش بخون حیض دوشیزه ٔ کبود چشمی بنویسد و پرواز دهد تا بر برج حصار نشیند و برج فرو ریزد و آن طلسم مدینة الحضر بود. شاپور پس از فتح قلعه دختر را بزنی گرفت تاروزی دختر از برگ گلی که در بسترش بود برنج شد و چون شاپور دانست که پدرش او را به ناز پرورده درجه ٔ ناسپاسی وی بشناخت و فرمان داد تا گیسویش را بدم اسب سرکشی بستند و اسب را تازاندند. رجوع به مجمل التواریخ و القصص ص ۶۳ و ۶۴، حبیب السیر ج ۱ صص ۲۲۵ – ۲۲۶ و دیگر تواریخ  شود. و اندر شاهنامه ٔ فردوسی چنان است که این حادثه شاپور ذوالا کتاف را افتاد و نام ضیزن ، طایر گوید. در سیرالملوک چنان است که شاپور اردشیر بود. واﷲ اعلم . (مجمل التواریخ و القصص ص ۶۳). همچنین رجوع به ابن اثیر ج ۱ ص ۱۳۵ شود. بنابر مندرجات تاریخ اربل شاپور در نخستین سال  خود با خوارزمیان و سپس با مادیهای کوهستانی محاربه کرد و آنان را مغلوب ساخت . از آنجا بقصد سرکوبی گیلها و دیلمیان و  گرگان تاخت . بموجب مندرجات   موسوم به شهرستانهای ایرانشهر شاپور در خراسان یک پادشاه تورانی پهلیزگ نام را مغلوب و مقتول ساخت و در  که محاربه روی داده بود، مستحکم نیوشاپور را بناکرد که کرسی ولایت ابرشهر شد. اردشیر به لقب شاهنشاه ایران قناعت کرده بود ولی شاپور پس از این فتوحات در  ها لقب مجلل تر «شاهنشاه ایران و انیران » گرفت . (ایران در زمان  صص ۲۴۵ – ۲۴۶). در کتیبه ٔ نقش رجب عنوان شاپور چنین ذکر شده است : این پیکر مزداپرست خدایگان شاپور شاهنشاه ایران وانیران آسمانی نژاد از ایزدان پسر مزداپرست خدایگان اردشیر شاهنشاه ایران آسمانی نژاد پورساسان پاپک پادشاه . (تاریخ ایران ، سرپرسی سایکس ج ۱ ص ۵۴۳). چون مسأله ٔ مشرق منظم شد، شاپوربه سوی مغرب بازگشت . اینجا نیز اقبال با او یاری کرد، وی در سوریه پیش رفت و به انطاکیه رسید. شاپور پس از چند شکست آماده ٔ بازگشت بود. در این هنگام گردیانوس   کشته شد و جانشین او فیلفوس عرب   در انعقاد معاهده ٔ صلح عجله کرد و پرداخت خراجی هنگفت را متعهد گشت و  و ارمنستان را به ایران واگذاشت (۲۴۴ م .). (ایران از آغاز تا اسلام تألیف گیرشمن ترجمه ٔ دکتر معین ص ۲۹۴). همچنین رجوع به ایران در زمان ساسانیان ص ۲۴۵ و تاریخ ایران ، سرپرسی سایکس ص ۵۴۵ شود. پس از پانزده سال ، مجدداً محاربه ٔ با  آغاز شد، و آن با موفقیتی پرهیاهو توأم بود. شاپور عده ای معتنابه از شهرهای سوریه ، منجمله انطاکیه را  کرد. وی نزدیک الرها   فتحی  کرد و امپراطور والریانوس را با هفتاد هزار لژیونر  اسیر گرفت و آنان را به ایران رهسپار کرد (۲۶۰م .). (ایران از آغاز تا اسلام ص ۲۹۳). قسمت اول کتیبه ٔ  ٔ  ، که متأسفانه آسیب فراوان دیده ، در بیان جنگهای شاپور با رومیان است .  شاپور بر والریانوس بطور اختصار در سطر۱۳-۱۴ ذکر شده است . این عبارت ثابت میکند، که نبردی که به شکست والریانوس منجر شد، در الرها اتفاق افتاده است  الرها را در تصویری ، که در دورا  شده نمایش داده اند. (ایران در زمان ساسانیان ص ۲۴۶). لژیونرهای  اسیر در شهرهائی که خود آنان بر طبق طرح اردوگاههای نظامی   کردند استقرار یافتند. آنان بعنوان متخصص ، معمار، مهندس و اهل فن در تحقق بخشیدن به کارهای عظیم عام المنفعه مخصوصاً بنای پلها،سدها، و طرق به  مساعدت کردند و از خدمات آنان ایالت پر ثروت خوزستان فواید بسیار بر گرفت ، و بعضی  و بقایای آن عهد هنوز در زمان ما قابل استفاده است . (ایران از آغاز تا اسلام ص۲۹۴). پس از شکست والریانوس و اسارت او شاهنشاه ایران خود را سلطان مشرق و مغرب میدید. وی لقب امپراطور  را در این موقع به یکی از پناهندگان رومی موسوم به کوریادس  داد. امّا او با وجود این نتوانست نامی از خود در تاریخ باقی گذارد.  والریانوس معلوم نیست قدرمتیقن این است که در اسارت جان دادو گویا در  گندی شاپور در گذشت . روایات مورخین رومی از قبیل لاکتانسیوس و سایرین در باب بدرفتاری پادشاه ایران با والریانوس قابل تردید است . بموجب روایات شرقی شاپور او را مجبور کرد، که در  سد نزدیک شوشتر کار کند. بلاشک هم سد و هم جسر  (شادروان ) شوشتر عمل مهندسین رومی است … در طی کاوشهای  شهر شاپور، ویرانه های کاخی از شاپور اول در جنب آتشکده و بنای دیگری از این پادشاه (که کتیبه ٔ شهر شاپور در آنجا است )  شده است . سبک و تزیینات این  کاملا  است و این خود مایه ٔ بسی شگفتی است ، که چنین بنایی در قلب   ، یعنی مهد سلسله ٔ ساسانی ، قرار دارد… شاپور پس از تاخت و تاز درسوریه و کاپادوکی قصد بازگشت به ایران کرد و در حین مراجعت مورد حمله ٔ اذینه  امیر عرب که حکمرانی شهر پالمور   واقع در صحرای شام را داشت ، قرار گرفت . این شهر مرکز تجارت شرق و غرب بود. درباره ٔ موفقیتهای اذینه در این موقع بیشک تاریخ  گزافه گوئی بسیار کرده اند.  بدون هیچ فایده تا سال ۲۶۵ م .  خود را با پالمور ادامه دادند. (ایران در زمان ساسانیان ص ۲۴۶ و ۲۵۰ – ۲۵۱). همچنین به ایران از آغاز تااسلام ص ۲۹۴ و تاریخ ایران ، سرپرسی سایکس رجوع شود. تاریخ  مدت پادشاهی شاپور را بتفاوت ، سی سال و پانزده روز و سی سال و بیست و هشت روز (مجمل التواریخ و القصص ص ۶۳) و سی و دو سال و چهار ماه (مجمل التواریخ و القصص ص ۸۷) و سی سال و پانزده روز و سی سال شش ماه و نه روز (ابن اثیر ج ۱ ص ۱۳۵) نوشته اند. تاریخ وفات او را کریستن سن و گیرشمن ۲۷۲ م . و سرپرسی سایکس ۲۷۱ م . ذکر کرده اند لیکن با توجه به  آقای تقی زاده وفات شاپور در ۲۷۳ م . روی داده است . (ایران از آغاز تا اسلام ص ۲۹۶ حاشیه ٔ ۱مترجم ). بنابراین اگر مدت پادشاهی شاپور از تاریخ تاجگذاری او بحساب آید روایت سی ودو سال و چهار ماه که در مجمل التواریخ و القصص آمده در میان روایات  اقرب بصحت بنظر میرسد. شاپور که شاهنشاهی بزرگی بوجود آورده بود به مانی توجه کرد و این مبدع «عمومی » را تحت حمایت گرفت . افکار مانی که از   ،  و  اقتباس شده بود: پیروانی از اقوام آسیای  که دارای  مذکور بودند، برای  مزبور فراهم آورد. آیا شاپور، با جلب مانی به سوی خود با موافقت درتبلیغ  وی مقاصد  کمابیش دور و درازی داشته است ؟ این فرضیه بعید بنظر  آید. (ایران از آغاز تا اسلام صص ۲۹۵ –۲۹۶). بنابر مندرجات کفلایه گویا مانی در زمان اردشیر بابکان مورد توجه پسرش شاپور بوده است . بنابر روایات دیگر نخست دو تن از برادران شاپور، یعنی مهر   ولایت میشان و پیروز باو گرویده بودند. بنا بر روایت الفهرست فیروز بود که مانی را بحضور شاه دلالت کرد. در کتاب کفلایه ، که مانی شرح حال خود را در آن نوشته ، اطلاعات گرانبهائی راجع به روابط مانی و شاهنشاه شاپور مذکور است . مانی پس از ذکر مسافرت خود به  و مراجعت به ایران چنین گوید: «بحضور شاپور شاه رفتم و او به احترام بسیار مرا پذیرفت و اجازه ٔ مسافرت مرحمت کرد، تا کلمه ٔ حیات را تبلیغ کنم . در موکب او سالیان دراز در ایران و در کشور پارت تا آدیب (آدیابن ) و ممالکی که با دولت روم مجاور است ، مسافرت نمودم ». بنا بر روایات مانویه ، که مأخوذاز تواریخ  است ، در آخر شاپور با مانی بخصومت پرداخت . بنا بر قول یعقوبی ، این پادشاه فقط ده سال  مانی داشت ، پس از آن مانی از کشور ایران اخراج و قریب ده سال در ممالک آسیای مرکزی سرگردان بود. شمیدت نسبت به جزئیات این روایت ابراز شک کرده و بر آن است که هرگز مانی با شاپور معارضه ای نداشته است و چنین گوید: در هر حال فرار و نفی مانی به   ای بیش نیست ، زیرا این سفر قبل از جلوس شاپور باید واقع شده باشد. (ایران در زمان ساسانیان صص ۲۱۹ – ۲۲۱).
طبق روایت بیرونی مانی در ایام آوارگی ، هند و تبت و  را سیاحت کرد. پس از  شاپور در سال ۲۷۲ به ایران بازگشت . (تاریخ ایران ،سرپرسی سایکس ص ۵۵۲). در باب ظهور مانی به کتاب مانی و  او تألیف آقای تقی زاده ، تاریخ گزیده ص ۱۰۹ و ابن اثیر ج ۱ ص ۱۳۵ و حبیب السیر ج ۱ ص ۲۲۸ و سایرتواریخ قدیم رجوع شود. گویند که شاپور کار پدر را در امر مرتب ساختن  دنبال کرد و بدستور وی آنچه در ، درباره ٔ علوم  ، ، ستاره شناسی و  در  و هندوستان و کشورهای دیگر متفرق بود به دست آورده به اوستای موجود افزودند. (مزدیسنا ص ۶). شاپور در سالهای آخر سلطنت به آبادانی کشور پرداخت . از جمله ٔ کارهای عمرانی او  سد شوشتر است . (تاریخ ایران ، سرپرسی سایکس ص ۵۵۰). شادروان شوشتر او کرد که از  عالم است ، و شهرهای بسیار کردچون شاپور، و نیشابور، شادشاپور، اندیو شاپور، شاپور خواست ، بلاش شاپور، پیروز شاپور. (مجمل التواریخ و القصص ص ۶۳). در ابن اثیر آمده است : شهر نیشابور و شهر شاپور به و فیروز شاپور که همان انبار است وجندیشاپور را او بنا کرد. (ج ۱ ص ۱۳۴) از  او بالاد شاپور و نیشابور خراسان که طهمورث آغاز کرده و پیش از اتمام خراب شده شاپور آن را بر مثال رقعه ٔ شطرنج هشت در هشت قطعه ساخته واکاسره را عادت بود که شهرها بر مثال جانوران میساختند چنانکه  را مثال باز و شوشتر بر مثال اسب و گویند چون اردشیر در بیابان شهری ساخت ونه اردشیر نام نهاد شاپور آن شهر ازو بخواست اردشیر مضایقه کرد گفت تو نیز یکی بساز شاپور غیرت کرد و نشابور ساخت و شاد شاپور (قزوین ) (تاریخ گزیده ص ۸۳۰ از کتاب التبیان ) و جندشاپور خوزستان و به هر ولایت روستاها بسیار ساخت . (تاریخ گزیده ص۱۰۵ و ۱۰۶). حمزه بنای نیشابور را به شاپور نسبت داده … بگفته ٔ طبری و ثعالبی نیشابور را شاپور دوم بناکرده است . (ایران در زمان ساسانیان ، حاشیه ٔ ص ۲۴۶).در رساله ٔ کوچک «شهرستانهای ایران » بزبان پهلوی که ظاهراً در قرن دوم هجری تدوین گشته ساختمان پوشنگ ، نیشاپور، هیرت (حیره )، به شاپور در فارس ، و ندیبوگ شاپور، ایران خوره کرد، اراسپ به شاپور اول نسبت داده شده . ( ایران ساسانی ص ۸۷). در  تاریخ و که از منابع دوره ٔ ساسانی مطالبی در آنها مانده است . ساختمان شهرهای زیر را به شاپور اول نسبت داده اند: به از اندیو شاپور (یعنی شهر شاپور که بهتر از انطاکیه است ) در خوزستان ، شاذ شاپور در میسان ، بلاش شاپور، پیروز شاپور در  نزدیک انبار، گندی شاپور، شوشتر، تکریت ، شاپورآباد یا سابرآباد شاپورخواست در میان اصفهان و خوزستان ، شهر شاپور در فارس ، خسرو شاپور نزدیک واسط، نیشابور، فیروز در ناحیه ٔنصیبین ، هنبوشاپور در مداین ، و شهر مسرقان را در خوزستان و مناره ای را که در ده ونجر نزدیک همدان بوده و تازیان منارة الحوافر نامیده اند و شادروان شوشتر رانیز از آثار او میدانند. (تاریخ  ساسانی ص۸۸).
شاپور اول به پیروی از شیوه ٔ پدرش اردشیر سکه های زیبائی ضرب  است . (تاریخ صنایع ایران ص ۱۱۲). در کتیبه ٔ  ٔ   بنام آذر اناهید و عنوان بانبشنان بانبشن . ( ٔ ) ذکر شده که ظاهراً  شاپور است . نام این  بستگی نزدیک و تعلق خاندان ساسانی را به  اناهید استخر بخاطر می آورد. (ایران در زمان ساسانیان ص ۲۵۲). در شاهنامه داستانی روایت شده که طبق آن شاپور هنگام شکار بادختر مهرک روبرو میشود و بر او شیفته گشته ویرا بهمسری بر می گزیند. «بنا بر عقیده ٔ ایرانیان شاپور دارای وجاهت و صباحت منظر بوده و نقوش برجسته ٔ موجود این عقیده را تأیید میکند» (تاریخ ایران ، سرپرسی سایکس ص ۵۵۴). (از حجاریهای ساسانی مربوط به دوران پادشاهی شاپور اول حجاری نقش رستم (اسارت والرین )، حجاری فیروزآباد فارس ، حجاری شاپور (اندکی خارج از جاده ٔ شیراز به بوشهر) را میتوان نام برد. (تاریخ صنایع ایران صص ۱۰۳ – ۱۰۶).
در شاهنامه و سایر آثار منظوم فارسی از این شاپور بنام شاپور و شاپور اردشیر و شاپوربن اردشیر نام  شده است :
به نیروی شاپور شاه اردشیر
شود بی گمان آب در چاه شیر.
فردوسی .
شهر گرگان نماند با گرگین
نه نشابور ماند با شاپور.
ناصرخسرو (دیوان ص ۱۵۱).
زین سور بسی ز من بتر رفت
 و اردشیر و شاپور.
ناصرخسرو (دیوان ص ۱۹۷).
من از پاک فرزند آزاد گانم
نگفتم که شاپوربن اردشیرم .
ناصرخسرو (دیوان ص ۲۸۹).

برگرفته از  مرحوم دهخدا / شاپور اول 





نوع مطلب : تاریخچه ایران، 
برچسب ها :
لینک های مرتبط :
pourrashidi
دوشنبه 4 اردیبهشت 1391
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




صفحات جانبی
آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :
امکانات جانبی
سیستم افزایش آمار هوشمند تک باکس
تبادل ترافیک
به سایت ما خوش آمدید
نام و نام خانوادگی      
آدرس ایمیل      
کلیه حقوق این وبلاگ برای تاریخچه جهان محفوظ است